Układ pokarmowy odgrywa kluczową rolę w naszym zdrowiu, a u pacjentów w starszym wieku wymaga szczególnej uwagi. Jego prawidłowe funkcjonowanie jest niezbędne do właściwego wchłaniania składników odżywczych, które zapewniają energię oraz zapewniają odpowiedni przebieg procesów metabolicznych. Należy również zwracać uwagę na dolegliwości z nim związane, ponieważ czasami mogą być one manifestacją poważnych schorzeń.
Z wiekiem układ pokarmowy przechodzi naturalne zmiany, które mogą wpływać na jego zaburzone funkcjonowanie, takie jak np. spowolnienie motoryki przewodu pokarmowego, tendencja do tworzenia się uchyłków w jelicie grubym, wzrost pH kwasu żołądkowego czy zmniejszenie przepływu krwi przez naczynia krwionośne zaopatrujące jelita. Powoduje to powstawanie problemów takich jak zaparcia, dolegliwości bólowe związane z chorobą uchyłkową, pogorszone wchłanianie niektórych składników odżywczych.
Aby utrzymać układ pokarmowy w dobrej kondycji, warto przestrzegać kilku prostych zasad:
Zdrowa dieta
Dietami o dobrze udowodnionym, korzystnym wpływie na zdrowie, zalecanymi dla ogółu populacji, a w szczególności dla osób z chorobami przewlekłymi są diety śródziemnomorska 1 oraz DASH 2.
Błonnik:
Błonnik pokarmowy wspomaga perystaltykę jelit i zapobiega zaparciom. Warto sięgać po pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa i owoce. Dieta bogatobłonnikowa może także pomóc w złagodzeniu objawów niepowikłanej choroby uchyłkowej jelita grubego i zmniejszyć ryzyko wystąpienia ostrego zapalenia uchyłków.
Białko:
Jego odpowiednia podaż jest kluczowa celem uniknięcia niedożywienia organizmu oraz utracie masy mięśniowej. Zalecane spożycie białka wynosi od 0,8 do 1,2 g na kilogram masy ciała na dobę, a w niektórych przypadkach, w zależności od poziomu aktywności fizycznej, współistniejących chorób oraz kondycji nerek i wątroby, może sięgać nawet 1,5 g/kg/dobę 3
Ograniczenie spożycia tłuszczów nasyconych, soli kuchennej i cukrów prostych
Nadmiar tłuszczów nasyconych może powodować problemy z trawieniem i zwiększać poziom cholesterolu we krwi, co sprzyja chorobom sercowo-naczyniowym. Nadmiar soli kuchennej zwiększa ryzyko nadciśnienia tętniczego. Nadmiar spożycia cukrów prostych może prowadzić do rozwoju cukrzycy typu 2, a w przypadku gdy ta już występuje -utrudnia jej prawidłową kontrolę. Zamiast tego warto sięgać po tłuszcze roślinne, takie jak oliwa z oliwek oraz ograniczać nadmierne spożycie soli, potraw przetworzonych i słodyczy.
Odpowiednie nawodnienie
Utrzymanie odpowiedniego poziomu nawodnienia jest bardzo ważne, zarówno pod kątem funkcjonowania całego organizmu, jak i samej pracy jelit. Woda wspomaga procesy trawienne i zapobiega zaparciom. W przypadku niektórych chorób i stanów takich jak np. niewydolność serca, niewydolność nerek lub wątroby należy być ostrożnym i unikać spożywania zarówno zbyt niskiej, jak i nadmiernej ilości płynów, ponieważ ich nadmiar może spowodować przewodnienie organizmu, które może skutkować szybkim wzrostem masy ciała, pojawieniem/nasileniem się obrzęków oraz duszności. W przypadku występowania tego typu schorzeń trzeba ściśle stosować się do zaleceń lekarza w kwestii ilości spożywanych płynów i regularnie kontrolować masę ciała, ponieważ szybkie jej zwiększanie w krótkim okresie czasu może być spowodowane narastającą retencją płynu w organizmie. Zalecana ilość płynów dla osób starszych wynosi zwykle 1,5–2,5 litra na dobę, w zależności od masy ciała, poziomu aktywności fizycznej, warunków otoczenia (np. temperatury) oraz stanu zdrowia.
Regularna aktywność fizyczna dostosowana do wydolności i możliwości
Poprawia perystaltykę jelit, co zmniejsza ryzyko zaparć.
Najczęstsze dolegliwości związane z układem pokarmowym w podeszłym wieku
Zaparcia
Zaparcia są częstym problemem wśród osób starszych. Mogą być nasilane przez nieodpowiednią ilość spożywanych płynów, błonnika, stosowaniem leków przeciwbólowych z grupy opioidów lub niską aktywnością fizyczną.
Refluks żołądkowo-przełykowy
Jego występowaniu sprzyjają obfite posiłki i nieodpowiednie nawyki żywieniowe. Unikanie tłustych i pikantnych potraw, jedzenie mniejszych porcji w ciągu dnia, spanie z uniesionym wezgłowiem oraz unikanie spożywania posiłków przed snem może pomóc w łagodzeniu objawów.
Te z pozoru błahe, często bagatelizowane przez pacjentów dolegliwości mogą być pierwszymi objawami poważnego schorzenia np. rozwijającego się nowotworu złośliwego w obrębie przewodu pokarmowego. Jeśli dolegliwości długo się utrzymują, nie ustępują pomimo wprowadzenia prawidłowych nawyków żywieniowych lub towarzyszą im inne niepokojące objawy (tzw. alarmowe) – zgłoś się do lekarza celem konsultacji, wykonania potrzebnej diagnostyki i włączenia odpowiedniego leczenia. W takich przypadkach nie lecz się na własną rękę, ponieważ może to maskować objawy i opóźnić wykrycie poważnych schorzeń, których jak najwcześniejsze wykrycie ma kluczowe znaczenie dla dalszego rokowania.
Objawy, na które należy zwrócić szczególną uwagę i nie zwlekać z wizytą u lekarza przy ich wystąpieniu:
● naprzemienność rytmu wypróżnień tj. biegunki na zmianę z zaparciami
● czarne zabarwienie stolca (może wystąpić również podczas przyjmowania preparatów żelaza)
● obecność świeżej krwi w stolcu
● nawracające wymioty (w szczególności o wyglądzie fusów po kawie)
● dolegliwości bólowe przy przełykaniu
● uczucie utrudnionego przechodzenia pokarmu przez przełyk, uczucie przeszkody w przełyku
● niezamierzona (bez intencji i działań wdrożonych w tym kierunku) utrata masy ciała ≥5% w ciągu ostatnich 6–12 miesięcy
● nawracający, silny ból brzucha, w szczególności jeśli wybudza w nocy ze snu
Celem pogłębienia wiedzy na temat zasad prawidłowego żywienia polecam zapoznać się z następującymi artykułami:
Zalecenia Zdrowego Żywienia
Zasady żywienia osób starszych
